เก่งดี
← สารบัญคณิตศาสตร์ ม.5
ม.5 · เพิ่มเติม📐 การวัดและเรขาคณิตอ่าน ~94 นาที

เอกลักษณ์และสมการตรีโกณมิติ

บทที่ 3 สอนว่าค่าของแต่ละมุมเป็นเท่าใด บทนี้สอนสิ่งที่ทำกับค่าเหล่านั้นได้ — เอกลักษณ์ใช้แปลงนิพจน์ให้ง่ายลง สูตรมุมใช้หาค่าของมุมที่ไม่ได้อยู่ในตาราง สมการตรีโกณใช้หามุมย้อนกลับจากค่า และกฎของไซน์-โคไซน์ทำให้แก้รูปสามเหลี่ยมชนิดใดก็ได้ ไม่จำเป็นต้องเป็นมุมฉาก

อ้างอิงโครงสร้างหลักสูตร: การวัดและเรขาคณิต · เอกลักษณ์ตรีโกณมิติ สูตรมุม ฟังก์ชันผกผัน สมการตรีโกณมิติ และกฎของไซน์-โคไซน์ (สายเพิ่มเติม)

🎯 จบบทนี้แล้วคุณจะทำสิ่งเหล่านี้ได้

  • ✓บอกความต่างระหว่างเอกลักษณ์กับสมการได้ และใช้เอกลักษณ์พื้นฐานย่อนิพจน์ตรีโกณมิติได้
  • ✓พิสูจน์เอกลักษณ์ด้วยวิธีทำทีละข้างได้
  • ✓ใช้สูตรผลบวก-ผลต่างมุม มุมสองเท่า และครึ่งมุม หาค่าที่แน่นอนของมุมนอกตารางได้
  • ✓ใช้สูตรผลคูณ-ผลบวกแปลงระหว่างผลคูณกับผลบวกของฟังก์ชันตรีโกณมิติได้
  • ✓หาค่าของฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผันได้ถูกช่วง และหาค่าฟังก์ชันตรีโกณมิติของฟังก์ชันผกผันได้
  • ✓แก้สมการตรีโกณมิติในช่วงที่กำหนดได้ครบทุกคำตอบ และเขียนคำตอบทั่วไปได้
  • ✓ใช้กฎของไซน์ กฎของโคไซน์ และสูตรพื้นที่ แก้รูปสามเหลี่ยมใดๆ และแก้โจทย์การวัดระยะได้

📘 คำศัพท์สำคัญประจำบท

เอกลักษณ์identity

สมการที่เป็นจริงสำหรับ ทุกค่า ของมุมที่นิยามได้ — ต่างจากสมการทั่วไปที่จริงเฉพาะบางค่า

สูตรผลบวกมุมsum formula

สูตรที่กระจาย หรือ ของผลบวกสองมุม ออกเป็นค่าของมุมย่อย

มุมสองเท่าdouble angle

กรณีพิเศษของสูตรผลบวกเมื่อสองมุมเท่ากัน

ครึ่งมุมhalf angle

สูตรที่หาค่าของ จากค่าของ — ได้จากการอ่านสูตรมุมสองเท่าย้อนกลับ

ฟังก์ชันตรีโกณมิติผกผันinverse trigonometric function

ฟังก์ชันที่รับค่ามาแล้วคืนมุม เขียนว่า หรือ — ต้องจำกัดช่วงคำตอบจึงจะเป็นฟังก์ชันได้

ค่าหลักprincipal value

คำตอบเพียงค่าเดียวที่ฟังก์ชันผกผันคืนให้ ตามช่วงที่กำหนดไว้

คำตอบทั่วไปgeneral solution

สูตรที่ครอบคำตอบของสมการตรีโกณทุกคำตอบ โดยใช้จำนวนเต็ม เดินไปทีละรอบ

กฎของไซน์law of sines

ในรูปสามเหลี่ยมใดๆ อัตราส่วนของด้านต่อไซน์ของมุมตรงข้ามด้านนั้น เท่ากันทั้งสามคู่

กฎของโคไซน์law of cosines

ความสัมพันธ์ระหว่างสามด้านกับหนึ่งมุม — ทฤษฎีบทพีทาโกรัสฉบับที่ใช้ได้กับรูปสามเหลี่ยมทุกรูป

กรณีกำกวมambiguous case

กรณี ด.ด.ม. ที่ข้อมูลชุดเดียวอาจสร้างรูปสามเหลี่ยมได้สองรูป หนึ่งรูป หรือไม่ได้เลย

4.1 เอกลักษณ์พื้นฐานและการพิสูจน์

🔑เอกลักษณ์ต่างจากสมการอย่างไร

  • ▸สมการ เช่น เป็นจริงเฉพาะบาง — งานคือ หาว่า เป็นค่าใดบ้าง
  • ▸เอกลักษณ์ เช่น เป็นจริง ทุก ที่นิยามได้ — งานคือ พิสูจน์ว่ามันจริงเสมอ
  • ▸เอกลักษณ์จึงใช้เป็น เครื่องมือแปลงร่าง ได้ — เจอฝั่งซ้ายที่ไหนก็แทนด้วยฝั่งขวาได้ทันทีโดยไม่ต้องถามว่ามุมเท่าไร
  • ▸คำว่า “ที่นิยามได้” สำคัญ — ใช้ไม่ได้ที่ เพราะตัวส่วนเป็นศูนย์
เอกลักษณ์
·

ตระกูลที่ 1 — ส่วนกลับและผลหาร (มาจากนิยามตรงๆ ไม่ต้องพิสูจน์)

เอกลักษณ์ได้มาอย่างไร
ตัวหลัก (จุด อยู่บนวงกลมรัศมี )
หารตัวหลักด้วย ทุกพจน์
หารตัวหลักด้วย ทุกพจน์

ตระกูลที่ 2 — พีทาโกรัส (จำตัวแรกตัวเดียวพอ อีกสองตัวสร้างเองได้ใน 5 วินาที)

เอกลักษณ์อ่านจากรูปอย่างไร
หมุนลงแทนหมุนขึ้น พิกัด กลับเครื่องหมาย
พิกัด เท่าเดิม
กลับเครื่องหมาย ส่วน เท่าเดิม
สองมุมแหลมในรูปสามเหลี่ยมมุมฉากสลับบทบาทกัน
เหตุผลเดียวกัน

ตระกูลที่ 3 — มุมลบและโคฟังก์ชัน (อ่านออกจากวงกลมหนึ่งหน่วยในบทที่ 3 ได้ตรงๆ)

💡เทคนิคพิสูจน์เอกลักษณ์ (เรียงตามลำดับที่ควรลอง)

  • ▸เริ่มจากข้างที่ ซับซ้อนกว่า แล้วทำให้ง่ายลง — เพราะการทำของยุ่งให้เรียบง่ายกว่าการเสกของง่ายให้ยุ่ง
  • ▸แปลงทุกอย่างเป็น กับ ก่อน — วิธีนี้ทื่อแต่ใช้ได้เกือบทุกข้อ
  • ▸ถ้ามีเศษส่วนหลายก้อน ให้ รวมเป็นเศษส่วนเดียว แล้วมองหา ในตัวเศษ
  • ▸ถ้าตัวส่วนมีรูป หรือ ให้ คูณด้วยสังยุค ทั้งเศษและส่วน แล้วผลต่างกำลังสองจะเรียกพีทาโกรัสออกมาเอง
  • ▸ห้ามย้ายข้าง ห้ามคูณไขว้ — ต้องทำทีละข้างจนเท่ากัน เพราะการย้ายข้างคือการ สมมติว่าเท่ากันแล้ว ซึ่งเป็นสิ่งที่กำลังจะพิสูจน์
✏️ตัวอย่าง

จงย่อ ให้อยู่ในรูปที่ง่ายที่สุด

  1. ขั้นที่ 1ก้อนแรก: จาก ได้
  2. ขั้นที่ 2ก้อนที่สอง:
  3. ขั้นที่ 3คูณกัน:

ตอบ  

💡 โจทย์ย่อนิพจน์ที่ได้คำตอบเป็นตัวเลขโดดๆ แบบนี้ออกสอบบ่อย — สังเกตว่าทั้งสองก้อนเป็นสมาชิกของตระกูลพีทาโกรัสคนละตัว

✏️ตัวอย่าง

พิสูจน์ว่า

  1. ขั้นที่ 1ข้างซ้ายซับซ้อนกว่า จึงเริ่มจากข้างซ้าย · รวมเศษส่วน:
  2. ขั้นที่ 2กระจายตัวเศษ:
  3. ขั้นที่ 3ใช้ ได้ตัวเศษ
  4. ขั้นที่ 4ตัด ออกทั้งเศษและส่วน: ซึ่งเท่ากับข้างขวา

ตอบ  พิสูจน์แล้ว

✏️ตัวอย่าง

พิสูจน์ว่า

  1. ขั้นที่ 1ตัวส่วนมีรูป จึงคูณด้วยสังยุค ทั้งเศษและส่วน
  2. ขั้นที่ 2ได้
  3. ขั้นที่ 3ตัวส่วนเป็นผลต่างกำลังสอง:
  4. ขั้นที่ 4จึงได้
  5. ขั้นที่ 5แยกเศษส่วน:

ตอบ  พิสูจน์แล้ว

💡 การคูณด้วยสังยุคคือท่าที่ควรนึกถึงทันทีเมื่อเห็น หรือ อยู่ในตัวส่วน — เพราะผลต่างกำลังสองจะเปลี่ยนตัวส่วนให้เป็นกำลังสองของอีกฟังก์ชันหนึ่งเสมอ

📝 เนื้อหาเต็มของบทนี้กำลังตรวจทาน

ตอนนี้เปิดให้อ่านแล้ว 1 หัวข้อจากทั้งหมด 7 หัวข้อ — อีก 6 หัวข้อ พร้อมตัวอย่างแก้ทีละขั้น สรุปสูตรท้ายบท ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย และแบบเช็กตัวเอง จะเปิดให้อ่านเมื่อตรวจทานเสร็จ

เราตรวจทุกสูตรและทุกตัวอย่างก่อนเผยแพร่ เพราะเนื้อหาผิดหนึ่งบรรทัด อาจทำให้คุณจำผิดไปทั้งบท

อ่านจบแล้ว — ลองของจริงเลย

โจทย์สร้างใหม่ทุกครั้ง ไม่ซ้ำ พร้อมเฉลยที่สอนวิธีคิด

ฝึกโจทย์ เอกลักษณ์ สมการตรีโกณ และกฎของไซน์-โคไซน์ →ฝึกโจทย์ ทบทวนฟังก์ชันตรีโกณมิติ (บทที่ 3) →

เนื้อหา ตาราง และตัวอย่างทั้งหมดเรียบเรียงขึ้นใหม่โดยเก่งดี อ้างอิงเพียงโครงสร้างหลักสูตรแกนกลาง (ข้อมูลสาธารณะ)— ไม่คัดลอกจากหนังสือเรียน หนังสือติว หรือเว็บติวของผู้ใด